2c Sociale stad

Naar een toekomstbestendig sociaal domein
Eindhoven is een sociale en ondernemende stad. Tegelijkertijd worden de maatschappelijke opgaven waar we voor staan steeds omvangrijker en complexer. De dubbele vergrijzing, groei van de stad, verschillen in bestaanszekerheid en gezondheid, een groeiende vraag naar ondersteuning en aanhoudende personeelstekorten zetten het sociaal domein onder druk. Daar komt bij dat de beschikbare middelen niet toereikend zijn om de groeiende ondersteuningsvraag op te vangen en dat landelijke beleidskeuzes directe gevolgen hebben voor de uitvoering op lokaal niveau. Deze ontwikkelingen zijn niet uniek voor Eindhoven, maar maken deel uit van een bredere landelijke trend. De omvang en samenloop ervan maken de opgave echter urgent. Voor Eindhoven geldt bovendien dat de groei van de stad extra druk zet op sociale cohesie, kansengelijkheid en het voorzieningenstelsel. Dat heeft niet alleen maatschappelijke gevolgen, maar leidt ook tot een steeds grotere financiële uitdaging.

Maatschappelijke en demografische ontwikkelingen, evenals beleidskeuzes van het Rijk, zijn factoren waarop we als gemeente slechts beperkt invloed op hebben. Waar onze invloed wel zit, is de manier waarop we het sociaal domein en het zorg- en ondersteuningslandschap organiseren, financieren en inrichten. Daarbij zien we dat het huidige stelsel vooral is gericht op het oplossen van individuele problematiek, de inzet van professionele ondersteuning en het denken in voorzieningen en producten. Het grootste deel van de beschikbare middelen wordt ingezet wanneer problemen zich al hebben voorgedaan, terwijl relatief weinig ruimte bestaat voor het versterken van preventie, gemeenschappen en de sociale basis. De aanhoudende groei van ondersteuningsvragen laat zien dat meer zorg en ondersteuning binnen hetzelfde systeem geen duurzaam antwoord biedt voor inwoners en de maatschappelijke opgaven waarvoor we staan.

De Koers Sociaal (2)040 kiest daarom voor een fundamenteel andere benadering: Niet het organiseren van zorg en ondersteuning staat centraal, maar het versterken van de maatschappelijke voorwaarden waardoor inwoners kunnen meedoen, zich kunnen ontwikkelen en elkaar kunnen ondersteunen. Dat vraagt om investeringen in financiële bestaanszekerheid, een betaalbaar dak boven het hoofd, sterke gemeenschappen, preventie en een krachtige sociale basis. Professionele ondersteuning blijft beschikbaar voor inwoners die dat nodig hebben, maar is niet langer het vanzelfsprekende vertrekpunt. Daarbij erkennen we ook dat niet alles maakbaar is. Niet iedere kwetsbaarheid of tegenslag in het leven kan worden voorkomen of opgelost door meer zorg, ondersteuning of overheidsingrijpen. Juist daarom is het versterken van de mogelijkheden en veerkracht van inwoners, gemeenschappen de stad van cruciaal belang. Daarnaast vraagt het ook om een verschuiving in de rolinvulling van de gemeente binnen het sociaal domein. Een verschuiving van opdrachtgever van voorzieningen naar regisseur van het maatschappelijk ecosysteem waarin inwoners, gemeenschappen, maatschappelijke organisaties, ondernemers en overheid gezamenlijk maatschappelijke waarde creëren.

Voor de gemeente betekent dit een verschuiving van de vraag “Welke voorziening voor zorg en ondersteuning organiseren we op basis van onze wettelijke taken?” naar “Welke maatschappelijke waarde willen we realiseren met het oog op de sociaal maatschappelijke opgaven?” . Dit vraagt om stevigere sturing vanuit maatschappelijke opgaven, integrale samenwerking over domeinen heen en investeringen in de sociale, economische en fysieke randvoorwaarden voor welzijn en participatie.  De richting hiervoor is vastgelegd in de Koers Sociaal (2)040 waarbij we kiezen voor investeren in de sociale basis als fundament van onze stad en extra aandacht voor inwoners die te maken hebben met een samenloop van problemen.

Op basis hiervan focussen we op zeven opgaven:

0. Herinrichting van het zorg- en ondersteuningslandschap
1. Kracht van inwoners en sociale netwerken centraal
2. Versterken van de institutionele sociale basis
3. Sociaal bouwen & inrichten van de fysieke leefomgeving
4. Kansrijk opgroeien
5. Een financieel zeker bestaan
6. Eerst een thuis, zelfstandig leven en wonen

Grip op huidige uitgaven en transformeren
Om professionele ondersteuning toegankelijk te houden voor inwoners die deze het hardst nodig hebben, zijn keuzes noodzakelijk over de inzet van schaarse middelen. We zetten in op een twee sporen aanpak. Enerzijds versterken we de grip op de huidige opgaven door scherper te sturen op toegang, doelmatigheid, efficiëntie en kostenontwikkeling. Anderzijds investeren we in de transformatie van het sociaal domein, waarbij de focus verschuift van het oplossen van problemen (vangnetvoorzieningen) naar het versterken van de omstandigheden en voorzieningen die bijdragen aan welzijn, participatie, sterke gemeenschappen en veerkracht in de sociale basis.
Deze beweging vraagt om een geleidelijke verschuiving van middelen. Juist daar ligt de grootste maatschappelijke winst: door problemen eerder te voorkomen, aan te sluiten bij de kracht van inwoners en de stad en de maatschappelijke draagkracht en veerkracht van de stad te versterken. Professionele ondersteuning blijft daarbij beschikbaar voor inwoners die dat nodig hebben.
Zo gaan maatschappelijke waarde en financiële houdbaarheid hand in hand. Alleen door vandaag grip te houden op de uitgaven en tegelijkertijd te investeren in de transformatie van morgen, kan Eindhoven het sociaal domein menswaardig, toegankelijk en toekomstbestendig houden.

Herinrichting van het zorg- en ondersteuningslandschap
Opgave 0 vertaalt de ambities van de Koers Sociaal (2)040 naar de herinrichting van het zorg- en ondersteuningslandschap. Hiervoor wordt een samenhangend stelselmodel ontwikkeld met richtinggevende uitgangspunten en keuzes voor toegang, ondersteuning, bekostiging, samenwerking en sturing. Dit stelselmodel vormt het kader voor de inzet van gemeentelijke instrumenten, zoals inkoop en subsidies, zodat deze optimaal bijdragen aan de opgaven van de Koers. Daarmee vervult Opgave 0 een randvoorwaardelijke en faciliterende rol voor de overige opgaven.
Een belangrijk onderdeel van de opgave is de heroriëntatie op de toegang en eerstelijnsondersteuning, waaronder WIJeindhoven en de gemeentelijke uitvoeringsteams. In 2027 wordt een toekomstbestendig advies met implementatieplan opgeleverd voor de positionering, kerntaken, governance en bekostiging van deze functies, zodat inwoners eenvoudiger, passender en effectiever worden ondersteund.
Daarnaast richt Opgave 0 zich op het versterken van het maatschappelijk ecosysteem. Samen met maatschappelijke partners wordt ingezet op de strategische kernalliantie en worden randvoorwaarden gecreëerd voor duurzame samenwerkingsvormen die bijdragen aan gezamenlijk opgavegericht werken.

Kracht van inwoners en sociale netwerken centraal
Eindhoven groeit snel en wordt steeds diverser. We willen dat iedereen zich thuis voelt in de stad en in de eigen buurt. Dat is niet vanzelfsprekend. Niet iedereen heeft een sociaal netwerk of voelt zich verbonden met anderen. Daarom investeren we in sterke gemeenschappen. Wanneer inwoners elkaar ontmoeten, elkaar helpen en samen activiteiten organiseren, ontstaan buurten waar mensen zich welkom voelen, mee kunnen doen en naar elkaar omkijken.

In lijn met het Coalitieakkoord Samen Vooruit, Samen Thuis zetten we onder andere in op: 

• Een nieuw Uitvoeringsprogramma Inclusief Samenleven 2027-2028, inclusief Lokale Inclusie Agenda in lijn met het VN-verdrag Handicap, op te stellen en uit te voeren. Met de structurele investering van € 0,7 miljoen borgen we onze inzet op diversiteit en inclusie voor de komende jaren . We zetten in op het tegengaan van discriminatie, het verbeteren van de toegankelijkheid en het vergroten van kennis en begrip voor verschillen tussen mensen. Hiermee werken we aan een stad waarin iedereen gelijkwaardig onderdeel uitmaakt van de samenleving.
• Het programma Vrijwillig voor Elkaar uit te voeren. Vrijwilligers zijn onmisbaar voor sterke buurten en stichtingen/verenigingen. We ondersteunen vrijwilligers, verminderen waar mogelijk regeldruk en waarderen hun inzet actief. 
• In lijn met de transformatiebeweging 2-1-0 onderzoeken we samen met partners en inwoners hoe informele steunnetwerken kunnen worden versterkt, zodat inwoners vaker ondersteuning vinden bij elkaar en minder afhankelijk zijn van professionele hulp.

Versterken van de institutionele basis
De institutionele sociale basis ondersteunt inwoners en gemeenschappen met collectieve voorzieningen en ondersteuning waar je zonder indicatie gebruik van kan maken. Het gaat om georganiseerde, professionele inzet die ondersteunend is aan de kracht van inwoners en sociale netwerken, zodat iedereen zich thuis kan voelen in onze stad. We zetten in op: 

• Het ontwikkelen en vaststellen van de kernfuncties van de institutionele sociale basis op wijk-, stadsdeel- en stedelijk niveau. Kernfuncties zijn de essentiële functies en voorzieningen waar inwoners terecht kunnen voor laagdrempelige ondersteuning dichtbij en activiteiten ten behoeve van de sociale cohesie. De invulling kan per wijk of stadsdeel verschillen, afhankelijk van de lokale opgave. 
• Het stapsgewijs herijken van de subsidieregeling Versterken Sociale Basis (voor professionals). De regeling wordt aangepast zodat niet langer losse activiteiten, maar de vastgestelde kernfuncties centraal staan. Hiermee ontstaat meer duidelijkheid over wat inwoners in elke wijk mogen verwachten en wordt de beweging ondersteund naar meer laagdrempelige, preventieve en collectieve ondersteuning dichtbij huis en zijn er in ieder gebied activiteiten ten behoeve van de sociale cohesie. 
• Voor de bijdrage van de centrale bibliotheek en de Bibliotopen aan de institutionele sociale basis wordt verwezen naar taakveld 5.6 Media.

Sociaal bouwen en inrichten van de fysieke leefomgeving
De groei van Eindhoven en de toenemende diversiteit van de stad vragen om een sterke sociale basis en buurten waar inwoners kunnen meedoen en naar elkaar omzien. Daarom verbinden we in de opgave ‘Sociaal bouwen en inrichten’ van de Koers Sociaal (2)040 sociale en fysieke ontwikkeling vanaf de start van gebiedsontwikkelingen. Met sociale ontwerpprincipes en sociale programmering zorgen we ervoor dat nieuwe gebieden ontmoeting stimuleren, gezondheid bevorderen en sociale netwerken versterken. Door sociaal-maatschappelijke ambities te verankeren in gebiedsontwikkeling benutten we de schaalsprong als hefboom voor sociale binding, veiligheid en veerkrachtige buurten waar huidige en nieuwe inwoners zich thuis voelen, van expats tot inwoners met een ondersteuningsbehoefte. We zetten hierbij in combinatie met de opgave ‘Versterken institutionele sociale basis’ in op het doorontwikkelen van een sociale programmeringsstrategie en het verankeren van de kernfuncties sociale basis in gebiedsontwikkeling. We starten met een Integraal Huisvestingsplan (IHP) voor de WMO, kwetsbare doelgroepen.

Kansrijk opgroeien
We willen dat alle jeugdigen in Eindhoven kansrijk opgroeien. Veel kinderen ontwikkelen zich goed binnen hun eigen gezin, buurt en sociale context. Wanneer ondersteuning nodig is, organiseren we dit passend en dichtbij en bij voorkeur in de eigen context van het gezin. Uitdagingen die horen bij het normale opgroeien vragen niet altijd om professionele hulp. De specialistische jeugdhulp blijft beschikbaar voor kinderen en gezinnen die dit daadwerkelijk nodig hebben. 

De afgelopen jaren is het gebruik van jeugdhulp toegenomen en de beschikbare financiële middelen houden daarmee geen gelijke tred. Dit zorgt voor financiële tekorten en een jeugdstelsel wat onder druk staat: er wordt meer van gevraagd dan het kan bieden. We staan voor de belangrijke opgave om een toekomstbestendig jeugdstelsel te realiseren. Hiervoor werken we aan een fundamentele beweging die tot duurzame verandering leidt. Met de opgave Kansrijk Opgroeien uit de Koers Sociaal (2)040 geven we richting en uitvoering aan deze beweging. Samen met het onderwijs en jeugdpartners versterken we de pedagogische basis, pakken we grondoorzaken aan en werken we toe naar een vermindering van de vraag naar specialistische jeugdhulp. Waar dat nodig is investeren we ongelijk om kinderen gelijke kansen te bieden en verbinden we onderwijs, preventie en zorg beter met elkaar, onder andere om verzuim en thuiszitten te voorkomen.

Ondertussen blijven we sturen op de afbouw van de gesloten jeugdzorg en de ontwikkeling van kleinschalige alternatieven. Binnen de regio Samen voor Jeugd werken we verder aan de landelijke Hervormingsagenda Jeugd. In Eindhoven behouden we daarnaast de sterke basis van het jongerenwerk: laagdrempelig, zichtbaar in de wijken en online en dichtbij de leefwereld van jongeren.

Daarnaast werken we binnen Samen voor Jeugd toe naar een nieuwe brede inkoop van specialistische jeugdhulp. Daarbij maken we inhoudelijke keuzes over onder meer de reikwijdte van de jeugdhulp: welke ondersteuning hoort thuis in de specialistische jeugdhulp en wat organiseren we dichter bij jeugdigen en gezinnen. Dit landt in de nieuwe inkoop en contractering per 1 januari 2028 (spoor 1). De opvolgende stap is de vertaling van de inhoudelijke koers en partnerschap naar een integrale opdracht per 1 januari 2029 (spoor 2).

Een financieel zeker bestaan
We willen dat iedereen in Eindhoven rond kan komen, mee kan doen en gelijke kansen krijgt. Daarvoor zijn betaald werk, een stabiel inkomen en een vangnet van inkomensondersteuning onmisbaar. Geldzorgen kunnen leiden tot eenzaamheid en kansenongelijkheid en hebben impact op de kwaliteit van leven. In een snelgroeiende stad en Brainportregio bestaat het risico dat de inkomensongelijkheid toeneemt. Dit vraagt extra aandacht voor groepen in een kwetsbare positie en ongelijk investeren in gelijke kansen. Daarom streven we naar een brede benadering van een financieel zeker bestaan en de aanpak van grondoorzaken: we richten ons op duurzaam werk, het voorkomen van financiële problemen, het terugdringen van armoede en schulden en op goede vangnetregelingen voor tijdelijke inkomensondersteuning die niet alleen bijdragen aan de koopkracht, maar ook helpen om vooruitgang te boeken in het persoonlijk leven van inwoners. Zoals het doorbreken van sociaal isolement, mogelijkheden voor scholing en meedoen via betaald werk.

Daarbij bouwen we voort op wat goed werkt. We continueren onze ruimhartige minimaregelingen en borgen bewezen en succesvolle aanpakken. Tegelijkertijd maken we de ondersteuning eenvoudiger en toegankelijker en zetten we sterker in op proactieve dienstverlening, zodat meer Eindhovenaren daadwerkelijk gebruikmaken van de ondersteuning waarop zij recht hebben.

We ondersteunen inwoners bij hun bijstandsaanvraag en starten snel de dienstverlening naar een re-integratie- of participatietraject op. Daarbij betrekken we ook geldaspecten in samenspraak met partners in de sociale basis, bijvoorbeeld voor het aanvragen van inkomensondersteunende regelingen, financiële educatie, vroegsignalering en preventie. De ondersteuning op het gebied van werk, inkomen, armoede en schulden wordt meer in samenhang aan de inwoner aangeboden. 

We gaan de mogelijkheden verkennen om onze pilots Werk & Geld te continueren, uit te breiden en te versnellen. Zo stimuleren we dat nieuwe bijstandsaanvragers zo snel mogelijk aan het werk komen waarbij er geen of een zo kort mogelijke periode sprake is van bijstandsafhankelijkheid. Ook brengen we de talenten in beeld van onze huidige bijstandsgerechtigden om uitstroom te stimuleren. Samen met de regiogemeenten en Ergon gaan we uitvoering geven aan de nieuwe koers van Ergon om werknemers zo regulier mogelijk te plaatsen, meer gebruik te maken van het instrument loonkostensubsidie en de werkbedrijven toekomstbestendig te maken.

Eerst een thuis  
De Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) staat onder druk. Demografische ontwikkelingen, de groei van de Brainportregio, een toenemende vraag naar passende woningen en schaarste aan zorgprofessionals en mantelzorgers zorgen voor een groeiende ondersteuningsvraag. Dit vraagt om scherpe keuzes, zodat ondersteuning beschikbaar blijft voor inwoners die deze het hardst nodig hebben. Daarom zetten we in op het versterken van de zelfredzaamheid en samenredzaamheid van inwoners, de sociale basis en het sociale netwerk, waarbij maatwerkvoorzieningen alleen worden ingezet waar deze noodzakelijk zijn. We onderzoeken waar we het pgb-beleid en mantelzorgondersteuning kunnen verbeteren voor onze inwoners. Daarbij kijken we naar mogelijkheden om te collectiveren.

We zetten met de opgave Eerst een Thuis samen met ruimtelijk domein in op wonen voor de meest kwetsbaren in de doelgroep van Maatschappelijke opvang, Veilige - en gezinsopvang en Beschermd wonen. Ook zetten we in op een transformatie van de opvangketen, waarbij we de opvang zoveel als mogelijk willen overslaan. We realiseren ons dat er altijd inwoners zijn die een beroep doen op de opvangketen, ondanks een sterkere inzet op preventie en uitstroom. Met een groeiend aantal inwoners in deze regio zal de behoefte niet afnemen. We begeleiden mensen en vangen op waar iemand gemotiveerd is om te werken aan herstel. Als dat niet het geval is monitoren en begeleiden we mensen via de outreachende teams. Het verbeteren van de uitvoering van deze wettelijke taken, zoals een goede toegang tot zorg en kwaliteit in de dienstverlening blijven de aandacht vragen.
We werken ook aan een regionale uitvoeringsagenda, waarin we afspraken maken over de inhoudelijke koers, zoals het investeren in een lokaal preventief aanbod, stimuleren van begeleiding in de thuissituatie en uitstroom naar gemeente van herkomst. Daarbij bekijken we of een (deel van) de verantwoordelijkheid van de centrumgemeente kan worden overgedragen aan de regiogemeenten, bijvoorbeeld in de uitstroom en opvang van eigen inwoners in eigen gemeente. Hiervoor moeten nieuwe bestuursafspraken gemaakt worden met de regiogemeenten over de rolverdeling tussen de centrumgemeente en de regiogemeenten.

Gezondheid
Vanuit de opgaven zetten we ook in op het verbeteren van de gezondheid van onze inwoners en het verkleinen van gezondheidsverschillen. Zo maken we samen met partners in de stad de beweging van zorg en ziekte naar gezondheid. Dit doen we onder andere door gezonde leefstijl, preventie en gezondheidsbevordering (GGD en de Stap naar Gezonder). Ook inzet op mentale gezondheid en verhogen van de psychische weerbaarheid is onderdeel van deze aanpak op gezondheid. Daarnaast continueren we het uitvoeren van het gezondheidsbeleid (Gezondheid telt voor iedereen en de uitvoeringsagenda Programma Gezondheid), het Regioplan en de werkagenda op basis van het Aanvullend Welzijns en Zorg Akkoord (AZWA) en het Omgevingswetprogramma Gezonde Leefomgeving (zie ook 3a Woningbouw en fijne wijken). 

Meedoen van nieuwkomers

In lijn met het bestuursakkoord en de spreidingswet zetten we in op flexibele en mee-ademende opvanglocaties om asielzoekers op te vangen. We continueren de uitvoering van het beleidsplan Welkom in Eindhoven. Daarmee zetten we in op meedoen vanaf dag één door middel van maatwerkaanbod op vlak van taalverwerving en participatie. Er wordt ingezet op een doorlopende lijn van asiel naar inburgering waarbij de informatievoorziening en activiteiten tijdens de asielperiode zo veel mogelijk aansluiten op de inburgering. Hierbij wordt ingezet op het behoud van werk als ze als vergunninghouder in Eindhoven komen wonen.
 
Daarnaast blijft Eindhoven ondersteuning bieden aan ongedocumenteerde vreemdelingen en opvang en begeleiding aan ontheemden uit Oekraïne. Ook blijven we ons inzetten voor EU-arbeidsmigranten en een financieel zeker bestaan.